ESG Due Diligence: Klucz do Zrównoważonego Rozwoju

ESG Due Diligence to uporządkowany proces rozpoznawania, oceny i ograniczania rzeczywistych oraz potencjalnych negatywnych wpływów działalności firmy. Dotyczy nie tylko operacji własnych, ale też łańcucha wartości, dostawców, partnerów biznesowych, podwykonawców, odbiorców oraz sposobu korzystania z produktów lub usług.

Podejście to jest spójne z wytycznymi OECD dotyczącymi należytej staranności w odpowiedzialnym prowadzeniu biznesu.Proces należytej staranności pomaga identyfikować, zapobiegać i ograniczać negatywne wpływy na ludzi oraz środowisko. Nie jest jednorazowym sprawdzeniem kontrahenta, lecz stałym elementem zarządzania organizacją.

Z tego artykułu dowiesz się:

• ESG Due Diligence a łańcuch wartości i działalności
• Dlaczego sam łańcuch dostaw nie wystarcza?
• Jak przebiega ESG Due Diligence według OECD?
• Jakie dane są potrzebne w ESRS, CSRD, CSDDD i EUDR?
• Jak prawa człowieka łączą się z ESG Due Diligence?
• Jakie konsekwencje mogą wynikać z CSDDD i EUDR?
• Jak Due Diligence wspiera strategię ESG i decyzje biznesowe?
• Od audytu ESG do wdrożenia – znaczenie doradztwa ESG

ESG Due Diligence a łańcuch wartości i działalności

Łańcuch wartości jest szerszy niż łańcuch dostaw. Obejmuje etapy poprzedzające działalność firmy, procesy prowadzone wewnątrz organizacji oraz działania następujące po sprzedaży produktu albo wykonaniu usługi. Może dotyczyć pozyskania surowców, produkcji komponentów, transportu, dystrybucji, użytkowania produktu, serwisu, odzysku materiałów lub utylizacji. Z tej perspektywy ankieta dla dostawcy jest tylko jednym z narzędzi, a nie pełnym obrazem wpływów i zależności.

Warto rozróżnić dwa pojęcia. W ESRS i CSRD częściej mówi się o łańcuchu wartości, który pomaga analizować wpływy w szerszym kontekście modelu biznesowego. W CSDDD pojawia się natomiast pojęcie łańcucha działalności, odnoszące się do operacji własnych, działalności spółek zależnych oraz określonych relacji biznesowych w górę i w dół łańcucha. To rozróżnienie jest ważne, ponieważ zakres analizy może zależeć od tego, czy organizacja pracuje nad sprawozdawczością zrównoważonego rozwoju, czy nad procesem należytej staranności wymaganym przez konkretne regulacje.

W ESRS znaczenie mają istotne wpływy, ryzyka i szanse, także te powiązane z upstream i downstream value chain. Firma powinna więc rozumieć, gdzie jej działalność wywiera istotny wpływ na ludzi i środowisko, gdzie występują ryzyka dla organizacji, a gdzie pojawiają się szanse lub zależności ważne dla modelu biznesowego. Inaczej będzie wyglądać analiza w spółce produkcyjnej, inaczej w firmie usługowej, a jeszcze inaczej w podmiocie finansowym. Nie chodzi o zebranie maksymalnej liczby informacji, lecz o dane, które pomagają wyjaśnić decyzje i zarządzać organizacją.

Dlaczego sam łańcuch dostaw nie wystarcza?

W wielu organizacjach praca nad zagadnieniami ESG zaczyna się od działu zakupów. To naturalne, bo dostawcy często mają duży wpływ na emisje, warunki pracy, pochodzenie surowców czy bezpieczeństwo procesów. Problem pojawia się wtedy, gdy cały proces należytej staranności zostaje sprowadzony do formularza wysłanego do partnerów. Taka ankieta może być przydatna, ale bez mapowania procesów, priorytetyzacji ryzyk i dialogu z partnerami nie daje podstaw do skutecznego zarządzania.

Ryzyka dla organizacji mogą pojawić się również poza pierwszym poziomem dostawców – w logistyce, u dalszych podwykonawców, w kanałach sprzedaży albo na etapie użytkowania produktu. Jednocześnie właśnie w tych obszarach mogą występować istotne negatywne wpływy działalności firmy na ludzi i środowisko. Dlatego skuteczne ESG Due Diligence wymaga spojrzenia na relacje biznesowe szerzej niż tylko przez pryzmat zakupów. Ważne jest ustalenie, które grupy partnerów są kluczowe dla modelu biznesowego, gdzie organizacja wywiera lub może wywierać istotne wpływy, gdzie pojawiają się ryzyka dla samej firmy, a gdzie potrzebne są działania stopniowe – edukacja, plan naprawczy, zmiana zapisów umownych lub rozwój systemu danych.

Jak przebiega ESG Due Diligence według OECD?

Wytyczne OECD opisują Due Diligence jako proces, który powinien być na stałe wpisany w zarządzanie firmą. Pierwszym etapem jest osadzenie zasad odpowiedzialnego prowadzenia biznesu w politykach, procedurach i strukturze odpowiedzialności. Następnie organizacja identyfikuje i ocenia negatywne wpływy w operacjach własnych, łańcuchu wartości i relacjach biznesowych. Kolejne kroki obejmują działania zapobiegawcze i łagodzące, monitorowanie ich skuteczności, komunikowanie sposobu postępowania oraz zapewnienie lub wsparcie działań naprawczych tam, gdzie jest to uzasadnione.

W centrum tego procesu znajdują się prawa człowieka oraz kwestie środowiskowe. W obszarze praw człowieka organizacja powinna zwracać uwagę m.in. na warunki pracy, bezpieczeństwo pracowników, pracę dzieci, pracę przymusową, dyskryminację, wolność zrzeszania się, wpływ działalności na społeczności lokalne oraz dostęp do skutecznych mechanizmów zgłaszania naruszeń. Nie chodzi wyłącznie o osoby zatrudnione bezpośrednio w firmie. Istotne mogą być również osoby pracujące u dostawców, podwykonawców i partnerów biznesowych, jeżeli negatywny wpływ jest powiązany z działalnością, produktami lub usługami organizacji.

Tak rozumiane ESG Due Diligence nie jest jednorazowym projektem. To stały cykl, który powinien być aktualizowany wraz ze zmianami w modelu biznesowym, strategii zakupowej, strukturze dostawców, regulacjach oraz oczekiwaniach interesariuszy. Dobra procedura pozwala odpowiedzieć na proste, ale bardzo konkretne pytania.

• Które obszary działalności generują najistotniejsze wpływy środowiskowe, społeczne i związane z ładem organizacyjnym?
• Gdzie występuje największe ryzyko ESG?
• Jakie dane są dostępne, a których brakuje?
• Jak organizacja reaguje na sygnały podwyższonego ryzyka?
• Kto odpowiada za decyzje, eskalację i dokumentowanie działań?

Taki proces przypomina pracę audytową. Liczy się ślad dowodowy, odpowiedzialność, powtarzalność, jakość danych i możliwość wyjaśnienia, dlaczego organizacja podjęła określone działania. Dlatego zespół ESG, audyt wewnętrzny, zakupy, finanse, zarządzanie ryzykiem i osoby odpowiedzialne za ład organizacyjny powinny opierać się na wspólnym rozumieniu tego procesu.

Jakie dane są potrzebne w ESRS, CSRD, CSDDD i EUDR?

W sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju dane z łańcucha wartości są potrzebne wtedy, gdy pomagają zrozumieć istotne wpływy, ryzyka i szanse. ESRS nie zakłada więc bezwarunkowego pytania wszystkich partnerów o wszystkie kwestie. Znaczenie ma proporcjonalność, jakość informacji i związek danych z analizą podwójnej istotności. Firma powinna potrafić wykazać, które informacje są niezbędne, skąd pochodzą, jakie mają ograniczenia i jak będą rozwijane w kolejnych cyklach raportowania ESG.

CSRD i ESRS – dane do sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju

Jeżeli organizacja po podjęciu racjonalnych starań nie może pozyskać pełnych danych z upstream lub downstream value chain, ESRS dopuszczają stosowanie uzasadnionych oszacowań, np. danych sektorowych lub innych możliwych do uzasadnienia przybliżeń. EFRAG (European Financial Reporting Advisory Group) wskazuje też, że wytyczne dotyczące łańcucha wartości obejmują upstream i downstream value chain, a więc obszary wykraczające poza własne operacje firmy. W pierwszych latach stosowania ESRS przewidziano rozwiązania przejściowe dotyczące informacji z łańcucha wartości. Nie zwalnia to firmy z pracy nad danymi, ale pozwala budować system stopniowo, bez nadmiernego obciążania mniejszych partnerów.

CSDDD – dane do procesu należytej staranności w łańcuchu działalności

CSDDD rozwija ten temat od strony obowiązkowego procesu należytej staranności w zakresie praw człowieka i środowiska. Oznacza to konieczność identyfikowania oraz adresowania rzeczywistych i potencjalnych negatywnych wpływów w operacjach własnych, działalności spółek zależnych oraz w łańcuchu działalności.

EUDR – dane o pochodzeniu produktów i ryzyku wylesiania

EUDR, czyli unijne rozporządzenie dotyczące produktów niepowodujących wylesiania, wprowadza szczególne obowiązki dla wybranych towarów i produktów, m.in. związanych z drewnem, kawą, kakao, soją, bydłem, olejem palmowym czy kauczukiem. W tym przypadku należyta staranność obejmuje m.in. zebranie danych o produkcie, ocenę ryzyka oraz działania ograniczające ryzyko, tak aby wykazać, że produkt spełnia wymagania rozporządzenia.

Jakie konsekwencje mogą wynikać z CSDDD i EUDR?

Brak właściwego procesu należytej staranności może mieć konsekwencje nie tylko organizacyjne, ale także prawne i finansowe. W przypadku CSDDD państwa członkowskie mają zapewnić mechanizmy nadzoru oraz odpowiednie sankcje za naruszenia obowiązków. W praktyce oznacza to, że niewystarczające zarządzanie łańcuchem działalności może stać się źródłem ryzyk regulacyjnych, finansowych i reputacyjnych.

EUDR przewiduje sankcje za naruszenie obowiązków dotyczących produktów objętych rozporządzeniem. Mogą one obejmować m.in. grzywny, konfiskatę produktów, konfiskatę przychodów z transakcji, czasowe wykluczenie z zamówień publicznych i dostępu do finansowania publicznego, a w przypadku poważnych lub powtarzających się naruszeń także czasowy zakaz wprowadzania określonych produktów do obrotu, lub ich eksportu. Z perspektywy zarządzania oznacza to, że brak danych, brak oceny ryzyka albo nieskuteczny system należytej staranności mogą przełożyć się na realne konsekwencje dla działalności firmy.

Jak Due Diligence wspiera strategię ESG i decyzje biznesowe?

Dojrzała strategia ESG nie powstaje z listy ogólnych deklaracji. Powinna wynikać bezpośrednio z modelu biznesowego, analizy podwójnej istotności, mapowania łańcucha wartości i oceny ryzyk. Dopiero wtedy cele środowiskowe, społeczne i zarządcze można przełożyć na procesy zakupowe, polityki, umowy, wskaźniki, odpowiedzialności oraz decyzje inwestycyjne. ESG staje się wówczas integralną częścią zarządzania, a nie równoległym projektem prowadzonym obok głównej działalności.

Due Diligence wzmacnia też zarządzanie prawami człowieka w organizacji i jej relacjach biznesowych. Jeżeli firma wie, gdzie mogą występować negatywne wpływy na pracowników, społeczności lokalne lub osoby zatrudnione w łańcuchu wartości, może lepiej projektować polityki, wymagania wobec partnerów, mechanizmy zgłaszania naruszeń i działania naprawcze. To ważne zarówno z perspektywy odpowiedzialności organizacji, jak i wiarygodności danych wykorzystywanych w raportowaniu ESG.

Zakres Due Diligence powinien obejmować także ład korporacyjny (governance). Oznacza to m.in. jasny podział odpowiedzialności, nadzór zarządu i rady nadzorczej, zasady współpracy z partnerami, mechanizmy zgłaszania nieprawidłowości, przeciwdziałanie korupcji, ścieżki eskalacji oraz sposób reagowania na naruszenia. Właśnie na tym etapie audyt ESG może dostarczyć szczególnej wartości – nie jako zastępstwo procesu Due Diligence, lecz jako narzędzie oceny dojrzałości, jakości danych i spójności procedur.

Od audytu ESG do wdrożenia – znaczenie doradztwa ESG

Arete Audit patrzy na ESG z perspektywy audytu, ryzyka i wiarygodności danych. Jako firma doradcza ESG wspiera organizacje w przekładaniu wymagań regulacyjnych na procesy, które da się sprawnie wdrożyć, rozwijać i wyjaśnić interesariuszom. To szczególnie istotne dla spółek giełdowych i dużych podmiotów, które muszą połączyć wymagania CSRD, ESRS, zarządzanie ryzykiem, audyt wewnętrzny oraz codzienne decyzje biznesowe.

Doradztwo ESG może obejmować analizę luk, wsparcie w badaniu podwójnej istotności, projektowanie procesu Due Diligence, rozwój polityk i procedur, przygotowanie do sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju oraz ocenę jakości danych. Ważne jest przy tym zdroworozsądkowe podejście – bez nadmiernego formalizmu, ale z jasnym podziałem odpowiedzialności i dokumentacją, która stanowi solidną podstawę dla późniejszej weryfikacji.Uzupełnieniem pracy doradczej są szkolenia ESG, które pomagają zespołom odpowiedzialnym za ESG, audyt wewnętrzny, finanse, zakupy i nadzór korporacyjny lepiej rozumieć wymagania oraz stosować je w codziennej praktyce.

Podsumowanie

ESG Due Diligence porządkuje sposób, w jaki firma rozpoznaje swoje wpływy, ryzyka i szanse w całym łańcuchu wartości. Pomaga przejść od deklaracji do konkretnych procesów, od jednostronnych ankiet do dialogu z partnerami, od pojedynczych danych do strategicznych decyzji zarządczych. Dobrze zaprojektowany system należytej staranności wzmacnia strategię ESG, ułatwia przygotowanie do raportowania ESG i wspiera organizację w budowaniu bardziej odpornego modelu działania.ułatwia przygotowanie do raportowania ESG i wspiera organizację w budowaniu bardziej odpornego modelu działania.